Werken is leven, in de Koloniën van Weldadigheid

mei 03, 2023

Werken is leven, in de Koloniën van Weldadigheid

Boekrecensie over Het Pauperparadijs door Suzanna Jansen

Uitgeverij Balans, 2008

Ik zit met een medestudent aan de grote houten eettafel van een schattig, ouderwets-ogend B&B* in Noordwolde als de host begint over de Koloniën van Weldadigheid. "Het werd voorgedaan als een prachtige omgeving voor de minder bedeelden uit de samenleving, een nieuwe kans in het leven." We praten zo'n uur door over de dwangkolonie, of het heropvoedingskamp, hoe je het ook wilt noemen. Het gebouw waarin we overnachten was onderdeel van de kolonie en daarom maakt het tegenwoordig deel uit van de stichting die zich inzet voor het behoud en het bekender maken van de geschiedenis.

's Nachts slaap ik slecht. De kamer heet 'De Kolonistenkamer' en aan de muur hangen foto's van inwoners, of gevangenen, van de gestichten. In de kamer staan rotan meubelen, volgens de eigenaar vervaardigd in de werkkampen in Veenhuizen of Frederiksoord in plaats van Indonesië. Naast het bed staat een kist van een voormalig inwoner en alles ademt geschiedenis. Als ik de slaap probeer te vatten, kraakt de vloer en krijg ik een unheimisch gevoel. Wie weet, waart er nog ergens een andere slapeloze kolonist.

Maatschappij van Weldadigheid

Bij het ontbijt raadt de host van de B&B me een boek aan; Het Pauperparadijs door Suzanna Jansen. Nog geen 24 uur later ligt het op mijn deurmat, de interesse is gewekt. Het boek is een familiegeschiedenis en omvat uitgebreid onderzoek door Suzanna, wiens voorouders naar de zogeheten Koloniën van Weldadigheid in Veenhuizen gestuurd zijn. Het is een familiegeschiedenis vol geheimen, vol schaamte en - helaas - vol van herhaling.

'Paupers, klaplopers, armoedzaaiers en landlopers... Stuur ze naar de Koloniën voor een heropvoeding, dan ligt de toekomst weer voor ze open!' De strekking, er zit wat in. En als het criminelen betreft, ben ik helemaal voor. Of ze nu in het reguliere gevang zitten of in een zogeheten heropvoedingskamp, waar ze werken voor kost en inwoning en om hun plek in de maatschappij terug te verdienen. Echter, dat is niet de enige doelgroep. Ook 'normale mensen' worden in grote getalen op trekschuiten gezet en weggestuurd. Sommigen gaan zelfs vrijwillig; er wordt ze een nieuwe kans beloofd, een mooiere toekomst! Wat als bepaalde (zeg; opgeleide of hooggeboren) mensen, gezag krijgen over andere mensen. Over gezinnen die niets misdaan hebben behalve dat ze niet goed kunnen rondkomen? Wie zouden die mensen tegenwoordig zijn... Diegenen met een uitkering of die bijstand ontvangen? Stel je voor...

Bitter en Zoet

Het boek leest weg als een roman en dat is knap gedaan. Het voelt niet als geschiedschrijving of droog onderzoek. Met kromme tenen en een vertrokken gezicht, schieten mijn ogen over de regels. Wat kunnen mensen andere mensen aandoen, puur door het toewijzen van macht, door een hiërarchie. De Koloniën ontstaan uit de visie van één man, Johannes van den Bosch. Volgens Suzanna de verpersoonlijking van Veenhuizen, alles is ontsproten uit zijn ideeën en idealen, die soms niet eens heel verkeerd waren. Van den Bosch was een ijverige militair en promoveerde tot officier. In Indië experimenteerde hij met rijstteelt en moderne technieken van bewatering, wat natuurlijk alleen maar goed is. Hij zette daarbij echter grote getalen inlandse arbeiders en slaven in en was ervan overtuigd dat hij mens en natuur naar zijn hand kon zetten.

Geschrokken door de verpaupering die hij aantrof bij terugkomst, zag hij dat als zijn nieuwe levensdoel. De schrijnende armoede aanpakken in de grote steden van het land in combinatie met het oplossen van een ander issue, de herwaardering van het platteland. Hij pitcht het idee, maakt er een stichting van en krijgt groen licht. "Voor een stuiver per week kon men 'dit talrijke gedeelte onzer Natuurgenoten uit den toestand van diepe ellende en daaruit spruitende zedelijke verbastering allengskens opbeuren'."

Orde en Tucht

Suzanna begint onderaan de stamboom en werkt haar weg naar boven gedurende het boek. Het gezegde 'elk huisje heeft zijn kruisje' gaat hier mooi op. De familiegeschiedenis intrigeert me, ik wil oprecht weten hoe het ze allemaal vergaat, schrik van bepaalde ontdekkingen die de auteur doet en raak ontroerd door bepaalde tragische wendingen. Wat opvalt door het boek heen, is het hoge percentage kindersterfte. Wat een verdriet en leed moet er geweest zijn, naast het erbarmelijke leven, ook nog al die kindjes die tijdens de zwangerschap of tijdens hun eerste jaren kwamen te overlijden.

Op alle gebouwen in de dorpen van de Koloniën staan teksten, gravures of er hangen bordjes met motto's, de uitdrukkingen die staan voor de visie van de man achter deze maatschappij*. Het doet me denken aan het welbekende 'Arbeit macht Frei', waar toen ook geen vrijheid aan te pas kwam. Loze woorden en lege beloftes, maar sommige leuzen op de gebouwen zijn verrassend waarheidsgetrouw en zetten mijn nekharen overeind. Johannes meende: "De mens is een product van zijn omstandigheden, verbeter je de omstandigheden, dan verbeter je de mens." Maar wat als de omstandigheden die je ze biedt helemaal niet beter zijn? En zo afwijkend van de samenleving? Kan je dan ooit een 'beter mens' creëren en terug sturen naar de normale wereld? Ik wijd niet uit over de details, daarvoor moet je het boek lezen, maar de omstandigheden waren erbarmelijk... Tijdens het lezen beleef je de uitzichtloosheid in elke zin. Dat doet Suzanna Jansen goed, ze neemt je mee over een afschuwwekkende tijdlijn langs een verborgen geschiedenis van Nederland.

Een aanrader, een eyeopener. Een familiegeschiedenis.